Laugardagur 24. febrúar 2001. (Menningarblað http://www.mbl.is/)

John Rawls er einn áhrifamesti heimspekingur á sviði stjórnmálaheimspeki á síðustu öld. Í tilefni af áttræðisafmæli hans síðastliðinn fimmtudag skrifar einn af nemendum hans, Andreas Föllesdal, grein um kenningar hans.

 

UNDIR FÁVÍSIFELDI

John Rawls áttræður

JOHN Rawls, áhrifaríkasti stjórnmálaheimspekingur 20. aldar, varð áttræður 21. febrúar. Rawls var prófessor í heimspeki við Harvardháskóla frá 1962 þar til hann lét af störfum 1991. Hann var ráðinn til starfa á grundvelli einungis þriggja birtra ritgerða. En hugmyndirnar í þeim urðu grunnurinn að bókinni A Theory of Justice [Kenning um réttlæti], sem setti kúrsinn bæði meðal heimspekinga og annars staðar þegar hún kom út 1971. Siðfræðingar og stjórnmálaheimspekingar gerðu sér fljótlega grein fyrir því, að nú varð maður annaðhvort að vinna samkvæmt kenningu Rawls eða útskýra hvers vegna maður kaus að gera það ekki.

Rawls hefur haft gífurleg áhrif á vitsmuna- og stjórnmálalíf á Vesturlöndum, í heimspeki, lögfræði, sálfræði, stjórnmálafræði og hagfræði.

Réttlátt samfélag

Spurningin sem vegur þyngst hjá Rawls er hvaða kröfur þurfi að gera til að samfélag sé réttlátt. Hugmynd Rawls er í stuttu máli sú, að það sem ráði úrslitum um réttlátt samfélag sé það hvernig þeir verst settu hafa það. Hann setur fram nokkrar grundvallarreglur um það hvernig lífsgæðum og réttindum skuli skipt á milli þegna með ólíkar lífsskoðanir. Í fyrsta lagi verður að tryggja öllum jöfn pólitísk og borgaraleg réttindi. Einnig verður að tryggja jöfn tækifæri; fólk með samskonar hæfileika og undirbúning verður að hafa jafnan aðgang að hinum ýmsu störfum í samfélaginu.

Þegar kemur að dreifingu efnahagslegra gæða hafnar Rawls bæði algeru frelsi á formi markaðsfrjálshyggju og algerum jöfnuði á formi jafnra launa. Í staðinn telur hann að stofnanir samfélagsins verði að tryggja jafnar ævitekjur óháð samfélagsstöðu, nema hagur þeirra verst settu verði bættur með því að einhverjir hafi hærri laun og stækki þannig "þjóðarkökuna". Hærri laun fyrir sum störf eru því réttlætanleg, en aðeins ef slíkur launaauki er nauðsynlegur til að gera minnstu sneiðina af þjóðarkökunni eins stóra og hægt er. Þessi grundvallarregla kallast ójöfnuðargrundvallarreglan.

Fávísifeldurinn

Þessar grundvallarreglur tjá margt af því sem er sameiginlegt með mörgum trúarlegum og flokkspólitískum lífsskoðunum, og er að finna í meginviðhorfum bæði sósíaldemókrata og kristilegra demókrata. Rawls skýtur nýjum stoðum undir þessar grundvallarreglur, eftir því sem hægt er án þess að grípa til umdeildra trúarlegra og heimspekilegra forsendna.

Til að henda reiður á hugmyndum okkar um réttláta skiptingu stingur Rawls upp á eftirfarandi hugsunartilraun: Ímyndum okkur að maður þurfi að ákveða hvaða kröfur skuli gera svo að samfélagið sé réttlátt, en það verði að gerast í byrjunarstöðu undir fávísifeldi. Enginn veit hvaða hæfileika og lífsskoðanir þeir sjálfir hafa, og heldur ekki hver staða þeirra sjálfra verður í samfélaginu. Hvaða forsendur skiptingar myndi maður þá velja?

Nytjastefnan, hefð sem réð lögum og lofum í siðfræði í 150 ár, myndi samþykkja að lítill minnihluti myndi sæta sífelldri kúgun ef þetta leiddi til hámarksnytja fyrir heildina. En Rawls telur að undir fávísifeldinum myndi enginn hætta á samfélag þar sem einungis heildarnytsemd skiptir máli, án tillits til skiptingar lífsgæða. Enginn myndi hætta á að verða meðal þeirra verst settu í slíku samfélagi ef þeir ættu möguleika á að tryggja sér jöfn pólitísk réttindi og ævitekjur samkvæmt ójöfnuðargrundvallarreglunni. Undir fávísifeldinum myndu menn því taka grundvallarreglur hans fram yfir nytjahyggjuna.

Rawls telur einnig að menn myndu hafna því að skipting lífsgæða í byrjunarstöðunni ætti að vera hallkvæm tilteknum hæfileikum eða tilteknum lífsskoðunum, þar eð þeir myndu ekki vita hvort þeir hefðu sjálfir þessa hæfileika eða deildu þessum lífsskoðunum.

Réttlæting siðferðisins

Auk þess að færa rök fyrir þessum réttlætisgrundvallarreglum út frá upphugsaðri sáttmálastöðu veitir A Theory of Justice einnig innsýn í aðra mikilvæga spurningu, um hvernig hægt sé að réttlæta siðferðishugmyndir. Hugmyndir okkar um hvað sé rétt og hvað sé rangt við tilteknar aðstæður byggjast oft á almennum siðferðisreglum um hvað sé gott og rétt, um hvað þurfi að taka með í reikninginn og svo framvegis. En hvernig er aftur á móti hægt að réttlæta þessar reglur?

Rawls heldur því fram, að siðferðishugmyndir okkar réttlæti hver aðra í endurskoðuðu jafnvægi. Við aðlögum bæði raunverulegar siðferðishugmyndir okkar og grundvallarreglur okkar í ljósi hvor annarra, þannig að þær verða á endanum að forsendum og niðurstöðum í hagnýtri kenningu. Þá veita þær hvor annarri gagnkvæma réttlætingu. Mat okkar á raunverulegum aðstæðum fær réttlætingu sína "ofanfrá", en almennu reglurnar sem við fylgjum fá aftur á móti réttlætingu sína "neðanfrá", með því að sýna fram á að þetta séu þær grundvallarreglur sem eigi best við allar þær tilteknu hugmyndir sem við höfum um raunveruleg tilvik og hvernig við bregðumst við í siðferðisefnum.

Rawls réttlætir þannig grundvallarreglur sínar í tveim skrefum. Fyrst sýnir hann fram á að grundvallarreglurnar yrðu fyrir valinu ef taka þyrfti ákvörðun undir fávísifeldi. Þessi feldur er tákn fyrir það sem við teljum að taka þurfi með í reikninginn varðandi spurninguna um réttláta skiptingu á milli jafnra borgara. Síðan er samfélagssáttmálinn réttlættur með því að sýna fram á að niðurstöðurnar eru í samræmi við yfirvegaðar siðferðishugmyndir okkar um jafna virðingu, réttlátan launamun, pólitískt vald og jöfn tækifæri.

Sameiginlegar hugmyndir um réttlæti

Í seinni ritgerðum og bókinni Political Liberalism [Frjálslyndisstefnan] (1993) hefur Rawls verið ákaflega upptekinn af því hversu mikilvægt það sé að í samfélaginu ríki sameiginlegar hugmyndir um réttlæti. Samfélag sem einkennist af fjölbreyttum lífsviðhorfum verður að eiga slíkan sameiginlegan grundvöll til að öruggt sé að þar ríki traust og að stofnanir samfélagsins njóti stuðnings til lengri tíma. Rawls heldur því fram að réttlæting sín á grundvallarreglum um skiptingu gæða taki mið af gefnum hugmyndum um gildi einstaklinga og hlutverk samfélagsins, sem sköruð samstaða geti verið um, þvert á margar mismunandi lífsskoðanir. Kenningin getur verið sameiginlegur þáttur í ólíkum lífsskoðunum.

A Theory of Justice kom út í Bandaríkjunum á þeim tíma er borgararéttindahreyfingin, Víetnamstríðið og átök ólíkra lífsskoðana vöktu spurningar um réttmæti stjórnmálaforystunnar. Við þurfum einnig á að halda, í samfélagi nútímans, framlagi heimspekinnar til opinberrar umræðu. Við þurfum sameiginlegan grundvöll fyrir mælikvarða á réttlátt samfélag til að geta tekist á við þær spurningar er vega þyngst. Framtíð almannatrygginga, notkun markaðsaðferða í opinbera geiranum, áhrif Evrópusambandsins á lýðræðishugmyndir, og grundvöllur og takmörk umburðarlyndis eru allt málefni sem takast þarf á við með þeim hætti að öllum sé sýnd sama virðing.

Kenning Rawls er ítarlegt og kerfisbundið svar við mikilvægri grundvallarspurningu í stjórnmálum: Hvernig geta sameiginlegar þjóðfélagsstofnanir okkar komið fram við alla sem frjálsa og jafna einstaklinga, þrátt fyrir það hversu ólík við erum? Ekki er þar með sagt að tillögur hans séu óumdeildar. Hann tilheyrir rökgreiningarhefðinni í heimspeki, þar sem reynt er eftir megni að gera grein fyrir forsendum og röksemdafærslum á sem skýrastan hátt. Það gerir auðveldara um vik að benda á umdeilanlegar forsendur, veikleika og galla. Og gagnrýnin hefur ekki látið á sér standa, þótt margir gagnrýnendanna hafi ekki verið jafnvinsamlegir í túlkun sinni á [Rawls] og hann hefur ætíð reynt að vera í túlkun sinni á öðrum.

Vinsamlegur, uppbyggilegur en gagnrýninn lestur Rawls á öðrum er eftirbreytniverður. Hann leggur ætíð áherslu á það að hann hafi sjálfur staðið á öxlunum á risum, bæði við að setja í formúlur spurningar sem eru mikilvægar fyrir samtímann, og við að finna vel ígrunduð svör. Gagnrýnin hefur meðal annars leitt til þess að Rawls hefur útvíkkað, endurskoðað og betrumbætt kenningu sína. Hann hefur skrifað um alþjóðlegt réttlæti í bókinni Law of Peoples [Lög þjóðanna] (1993), og endurskoðaði A Theory of Justice 1999. Styttri bók, Justice as Fairness [Réttlæti sem sanngirni], verður gefin út síðar á þessu ári.

Verkefnin sem nú bíða okkar krefjast þess að við spyrjum hvernig samfélagið geti sýnt öllum manneskjum jafna virðingu, þrátt fyrir það hvað við erum mismunandi. Burtséð frá því hvað okkur kann að finnast um grundvallareglur Rawls um skiptingu gæða getur verið akkur í því að taka þátt í umræðu líkt og maður væri undir fávísifeldi. Endurskoðað jafnvægi og sköruð samstaða sýna hvernig hægt er að réttlæta gildisdóma, jafnvel í samfélagi þar sem lífsviðhorf eru fjölbreytt.

Kristján G. Arngrímsson þýddi.

Höfundur er prófessor í hagnýtri heimspeki við Óslóarháskóla og við ARENA sem er rannsóknarverkefni um Evrópuvæðingu þjóðríkisins. Hann skrifaði doktorsritgerð í stjórnmálaheimspeki undir handleiðslu Johns Rawls við Harvardháskóla.

© Morgunblaðið.